Contos que unen xeracións

Taller interxeracional de literatura infantil, expresión oral e memoria compartida

O alumnado de 1º do Ciclo Superior de Educación Infantil do CIFP Compostela, dentro do módulo de Expresión e Comunicación, desenvolveu unha proposta de traballo interxeracional en colaboración con persoas maiores de ATEGAL e alumnado en prácticas do Máster en Xerontoloxía da Universidade de Santiago de Compostela.

A actividade xurdiu cunha finalidade clara: realizar unha selección razoada de contos clásicos, populares e contemporáneos que poidan ser utilizados en Educación Infantil e no primeiro ciclo de Educación Primaria. Non se trataba unicamente de escoller contos bonitos ou coñecidos, senón de analizalos desde unha mirada pedagóxica, expresiva, emocional, cultural e interxeracional.

Para iso, o alumnado preparou previamente un guión común de análise de contos. Neste guión recollíanse aspectos como o título, a autoría, os personaxes principais, o tema, a moraleja, as idades ás que podía ir dirixido, os materiais necesarios, o contexto escenográfico, o ambiente, os elementos importantes do escenario e diferentes consellos para a posta en escena, como cambiar a voz segundo os personaxes, utilizar pausas e xestos, apoiarse en pictogramas ou obxectos e propoñer movementos que representasen o que ocorre na historia.

A partir deste traballo previo, plantexouse un encontro coas persoas maiores de ATEGAL no que se compartiron contos, recordos, opinións e criterios de selección. A proposta permitiu xerar un diálogo entre xeracións arredor da literatura infantil, entendendo os contos como algo máis que un recurso didáctico: “Los cuentos son memoria, cultura, emoción, comunicación y vínculo.”

As persoas maiores achegaron a súa experiencia vital, os seus recordos de infancia, o seu coñecemento da tradición oral e a súa mirada sobre os contos que acompañaron diferentes xeracións.

A súa participación permitiu enriquecer a selección desde unha perspectiva cultural e afectiva, rescatando o valor da narración oral e da transmisión de historias entre xeracións.

Pola súa parte, o alumnado de Educación Infantil aplicou criterios profesionais vinculados ao desenvolvemento infantil, á expresión oral, á comprensión, á educación emocional, á participación, á creatividade e á adecuación dos contos ás primeiras idades. O alumnado en prácticas do Máster en Xerontoloxía da USC contribuíu cunha mirada complementaria sobre o envellecemento activo, a participación social das persoas maiores e o valor educativo dos proxectos interxeracionais.

A selección inicial de libros incluíu propostas variadas como Amigas, de Lauren Ace e Jenny Løvlie; Bim Bam Bum, de María Girón; A panadería, de Lucía Baluarte e David Lorenzo; O coelliño branco, de Xosé Antonio Ballesteros; Grande e pequena, de Arianna Squilloni; O monstro das cores, de Anna Llenas; Cando Martiño tivo ganas de mexar na noite de Reis, de Chema Heras; Unha historia, de Marianna Coppo; O parrulo feo, na versión de Ana Sande; Onde viven os monstros, de Maurice Sendak; e A que sabe a lúa, de Michael Grejniec.

A variedade de contos permitiu traballar diferentes dimensións educativas: a amizade, a cooperación, a diversidade, a xestión emocional, a imaxinación, os medos infantís, a identidade, a tradición oral, a inclusión, a resolución de conflitos e o valor do grupo. Ademais, cada conto foi valorado non só polo seu contido, senón tamén polas súas posibilidades expresivas: lectura dramatizada, uso da voz, xestualidade, obxectos, imaxes, escenografía sinxela e participación activa do público infantil.

Un dos aspectos máis relevantes do taller foi que permitiu revisar os contos desde unha mirada crítica. Algúns contos clásicos e populares conservan un gran valor narrativo e cultural, pero tamén requiren ser analizados con atención para identificar posibles estereotipos, roles tradicionais ou mensaxes que hoxe poden necesitar contextualización. Ao mesmo tempo, os contos contemporáneos ofrecen novas posibilidades para traballar a diversidade, a igualdade, as emocións e a convivencia desde enfoques máis actuais.

Deste modo, o taller non consistiu en contrapoñer contos clásicos e contos modernos, senón en aprender a seleccionar con criterio. A pregunta central foi: que conto é adecuado, para que idade, con que finalidade educativa e de que maneira pode ser contado?

Táboa de beneficios do taller

Participantes	Beneficios principais
Alumnado de Educación Infantil	Aprende a seleccionar contos con criterio pedagóxico, mellora a súa expresión oral e desenvolve competencias profesionais reais.
Persoas maiores de ATEGAL	Participan activamente, comparten memoria e experiencia e ven recoñecido o seu papel dentro da comunidade.
Alumnado do Máster en Xerontoloxía	Observa e participa nunha experiencia real de envellecemento activo e intervención interxeracional.
Nenas e nenos destinatarios	Recibirán propostas de contacontos seleccionadas con maior calidade educativa e expresiva.
CIFP Compostela	Reforza a súa apertura ao entorno e o vínculo entre formación profesional, comunidade e innovación educativa.
Centros educativos de Santiago	Beneficiaranse de futuros talleres de narración oral deseñados con criterios pedagóxicos e comunitarios.

Valor pedagóxico da proposta

Desde o punto de vista do módulo de Expresión e Comunicación, a actividade permitiu traballar competencias fundamentais para o futuro profesional do alumnado de Educación Infantil.

O conto converteuse nun recurso para desenvolver a comunicación verbal e non verbal, a entoación, o ritmo, as pausas, a mirada, o xesto, a expresión corporal e a capacidade de captar e manter a atención de nenas e nenos.

Ademais, o alumnado tivo que reflexionar sobre a importancia de adaptar a narración á idade do público destinatario. Non todos os contos funcionan igual con todas as idades, nin todos os relatos permiten as mesmas dinámicas. Por iso, a selección debía ter en conta a comprensión, a duración, o vocabulario, a estrutura narrativa, o nivel simbólico, a presenza de repeticións, a posibilidade de anticipación e a participación do grupo.

O taller tamén favoreceu o desenvolvemento da competencia profesional, xa que o alumnado non traballou sobre unha actividade ficticia, senón sobre unha proposta con proxección real. A selección realizada servirá como base para deseñar, durante o próximo curso, talleres de contacontos en centros educativos de Santiago de Compostela. Así, a actividade vincúlase cunha lóxica de aprendizaxe-servizo: apréndese facendo, reflíctese sobre o realizado e proxéctase a aprendizaxe cara á comunidade.

Valor interxeracional

O principal valor do proxecto reside na súa dimensión interxeracional. A actividade permitiu crear un espazo de encontro entre persoas de distintas idades, no que cada grupo achegou saberes diferentes e complementarios.

As persoas maiores non participaron como receptoras pasivas dunha actividade, senón como protagonistas activas do proceso. A súa memoria, os seus recordos, as súas opinións e a súa experiencia enriqueceron a mirada do alumnado e permitiron comprender que a literatura infantil tamén forma parte da historia persoal e colectiva.

O alumnado, pola súa banda, puido aprender a escoitar, dialogar, preguntar, contrastar opinións e recoñecer o valor doutras xeracións. Este tipo de experiencias contribúe a combater prexuízos asociados á idade e favorece unha imaxe máis activa, participativa e valiosa das persoas maiores.

Tamén permitiu poñer en práctica habilidades sociais e comunicativas esenciais: a empatía, a escoita activa, o respecto, a adaptación da linguaxe, a capacidade de explicar ideas con claridade e a valoración da experiencia allea.

Neste sentido, o taller demostrou que os proxectos interxeracionais non só benefician ás persoas maiores, senón tamén ao alumnado novo, á infancia destinataria e á comunidade educativa no seu conxunto.

Proxección futura

A intención é que este traballo teña continuidade durante o próximo curso mediante a realización de talleres de contacontos en centros educativos de Santiago de Compostela.

A partir da selección de contos realizada, o alumnado poderá deseñar sesións de narración oral adaptadas a diferentes idades, preparando materiais, recursos visuais, apoios escenográficos, dinámicas participativas e estratexias de expresión oral.

Esta continuidade permitirá que a aprendizaxe desenvolvida na aula e no encontro con ATEGAL se transfira a contextos educativos reais. Deste xeito, o proxecto conecta tres dimensións fundamentais: a formación profesional do alumnado, a participación activa das persoas maiores e a educación literaria da infancia.

Conclusión

O taller “Cuentos que unen generaciones” permitiu comprobar que a literatura infantil é unha ferramenta educativa de enorme valor, pero tamén un espazo de encontro entre xeracións.

A través dos contos, o alumnado aprendeu a mirar a literatura infantil con criterio profesional; as persoas maiores compartiron memoria, experiencia e tradición oral; e o conxunto de participantes construíu unha proposta con continuidade e sentido comunitario.

Contos que unen xeracións:

Os contos non pertencen unicamente á infancia. Tamén pertencen á memoria, á cultura e aos vínculos que se crean cando distintas xeracións se sentan a escoitar, contar, recordar e crear xuntas.

Por iso, esta proposta non debe entenderse como unha actividade illada, senón como un proxecto de aprendizaxe interxeracional que une educación, expresión, literatura, envellecemento activo e participación comunitaria. O seu valor principal está en demostrar que contar contos pode ser tamén unha forma de construír comunidade.